ความเปลี่ยนแปลง ทำให้ธุรกิจครอบครัวเปลี่ยนไป แล้วเราจะทำยังไงดี


โดยมากปัจจัยจากภายนอกก็จะอยู่เหนือการควบคุมของเรา การเปลี่ยนแปลงจึงเป็นธรรมชาติ เป็นเรื่องปกติ ประเด็นจึงไม่ใช่ว่าเราจะควบคุมมันอย่างไร แต่คือเราจะอยู่กับ “ความเปลี่ยนแปลง” นั้นอย่างไรมากกว่า

Progress is impossible without change,

and those who cannot change their minds cannot change anything.”

โดย George Bernard Shaw

ความเปลี่ยนแปลงที่ก่อให้เกิดความขัดแย้งในธุรกิจครอบครัว

บางครั้งความขัดแย้งในธุรกิจครอบครัวก็เกิดจากสิ่งที่เราควบคุมไม่ได้เลย เช่น “ความเปลี่ยนแปลง” ซึ่งหากเราจะมองความเปลี่ยนแปลงกันให้ละเอียดขึ้นซักหน่อยก็จะเห็นว่า ความเปลี่ยนแปลงบางอย่างก็มาจากปัจจัยภายในครอบครัวของเราเอง เช่น การเกิด แก่ เจ็บตาย ของสมาชิกในครอบครัว การเปลี่ยนแนวทางในการทำธุรกิจ การขายหรือโอนหุ้นของคนในครอบครัว เป็นต้น

ซึ่งบางอย่างเราก็สามารถควบคุมได้แต่บางอย่างก็อยู่เหนือการควบคุมของเรา ในขณะที่ความเปลี่ยนแปลงบางอย่างก็มาจากปัจจัยภายนอก เช่น วัฏจักรอุตสาหกรรม ที่ทำให้เราได้ยินคำว่า Sunset Industry วัฏจักรธุรกิจ (Business Cycle) หรือแม้กระทั่ง การเปลี่ยนรัฐบาล หรือการเปลี่ยนแปลงกฎหมายที่ส่งผลต่อธุรกิจครอบครัวของเรา เป็นต้น

โดยมากปัจจัยจากภายนอกก็จะอยู่เหนือการควบคุมของเรา การเปลี่ยนแปลงจึงเป็นธรรมชาติ เป็นเรื่องปกติ ประเด็นจึงไม่ใช่ว่าเราจะควบคุมมันอย่างไร แต่คือเราจะอยู่กับ “ความเปลี่ยนแปลง” นั้นอย่างไรมากกว่า

สมดุลอำนาจ ผลประโยชน์ และความสัมพันธ์ในครอบครัวเกิดการเปลี่ยนแปลง

ความเปลี่ยนแปลงทั้งจากภายในและภายนอกที่เกิดขึ้นจะส่งผลต่อ “สมดุล” ของ

      1. อำนาจในการบริหารธุรกิจ
      2. ผลประโยชน์ของสมาชิก
      3. ความสัมพันธ์ระหว่างสมาชิกในครอบครัว

เราอาจจินตนาการง่ายๆ ว่าการเปลี่ยนแปลงใดๆ ที่เกิดขึ้นเป็นเหมือนกับการขยับ “จุดหมุน” ของ “ไม้กระดก” ซึ่งจะทำให้ไม้กระดกนั้นเสียสมดุล และจะต้องมีการ “ทำอะไรบางอย่าง” เพื่อให้ไม้กระดกนั้นเข้าสู่สมดุลอีกครั้ง

ซึ่ง “อะไรบางอย่าง” สำหรับธุรกิจครอบครัวนั้น (คือการขยายก้อนหินในรูปข้างบน) อาจเป็นการ “จัดสรรอำนาจการบริหารธุรกิจใหม่” หรือ “จัดสรรผลประโยชน์ระหว่างสมาชิกครอบครัวใหม่” หรือ “จัดระเบียบความสัมพันธ์ระหว่างคนในครอบครัวใหม่” เพื่อตอบสนองต่อความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้น ยกตัวอย่างเช่น หากผู้นำธุรกิจครอบครัวเสียชีวิต ตำแหน่งผู้บริหารสูงสุดย่อมว่างลง และจะต้องมีใครขึ้นมาแทน ซึ่งทายาททั้งหลายจำเป็นจะต้องมาหารือกันเพื่อแบ่งงาน แบ่งหน้าที่ และแบ่งบทบาทกันใหม่เพื่อให้ธุรกิจครอบครัวสามารถเดินต่อไปได้ หรือเมื่อมีการขายหุ้นของธุรกิจครอบครัวให้กับคนนอกครอบครัว สัญญาของผู้ถือหุ้นก็อาจจะต้องมีการทบทวน ปรับเปลี่ยน เพราะผู้ถือหุ้นใหม่อาจไม่เห็นด้วยกับสัญญาที่มีอยู่เดิมก็ได้ ซึ่งการเปิดช่องให้มีการปรับเปลี่ยนข้อตกลงใหม่ได้ จะช่วยลดความขัดแย้งระหว่างผู้ถือหุ้นใหม่และเก่าได้ หรือกรณีทายาทแต่งงานและมีคู่สมรสเข้ามาเป็นสมาชิกใหม่ของครอบครัว กติกาใดๆ ที่จะกระทบกับคู่สมรสที่เป็นสมาชิกใหม่ก็ควรต้องมีการทบทวน ปรับปรุงเพื่อให้กติกานั้นเป็นที่ยอมรับแก่สมาชิกทุกคน เป็นต้น

ใช้ประโยชน์จาก 6 เครื่องมือบริหารจัดการโครงสร้างธุรกิจครอบครัว

เมื่อเราไม่อาจหยุดยั้งความเปลี่ยนแปลงได้ สิ่งที่ครอบครัวทำได้ก็คือ การหาวิธีหรือ “เครื่องมือบริหารจัดการ” ความเปลี่ยนแปลงนั้นเพื่อปรับให้ “ไม้กระดก” สามารถเข้าสู่สมดุลใหม่ได้อย่างนุ่มนวล เรียบร้อยและทุกคนสามารถอยู่กับสมดุลใหม่นั้นได้เป็นอย่างดี ซึ่งมีเครื่องมืออย่างน้อย 6 เครื่องมือที่จะช่วยบริหารจัดการ “โครงสร้าง” ของธุรกิจครอบครัวให้สอดคล้องกับความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้น ได้แก่

      • ธรรมนูญครอบครัว โดยใช้บริหารจัดการความสัมพันธ์ของคนในครอบครัวที่มีธุรกิจร่วมกันหรือมีผลประโยชน์ร่วมกัน
      • สัญญาผู้ถือหุ้น โดยใช้บริหารจัดการหุ้น และการถือหุ้นของสมาชิกครอบครัวให้เป็นไปในแนวทางที่ครอบครัวต้องการ
      • ข้อบังคับบริษัท โดยใช้บริหารจัดการโครงสร้างการบริหารงานในธุรกิจครอบครัว
      • บริษัทโฮลดิ้ง โดยใช้บริหารจัดการโครงสร้างการถือหุ้น และการควบคุมกิจการของครอบครัวที่มีหลายธุรกิจ
      • นิติบุคคลเพื่อจัดการกงสี โดยใช้บริหารจัดการเงินกองกลางหรือ ‘เงินกงสี’ ของครอบครัว
      • พินัยกรรม โดยใช้บริหารจัดการทรัพย์สินให้เป็นไปอย่างที่เจ้าของต้องการ

เครื่องมือบริหารจัดการทั้ง 6 นี้ แต่ละชนิดจะมีรายละเอียดและวัตถุประสงค์ในการใช้แตกต่างกันออกไป ซึ่งครอบครัวสามารถหาข้อมูลได้โดยทั่วไปทั้งจากหนังสือ อินเทอร์เน็ต หรือสอบถามจากผู้รู้ เป็นต้น ซึ่งครอบครัวสามารถเลือกใช้เครื่องมือต่างๆ ให้เหมาะสมกับปัญหา และความต้องการของครอบครัว

“ปัญหาที่พบบ่อย” ของเครื่องมือบริหารจัดการโครงสร้างธุรกิจครอบครัว

แต่แม้จะมีประโยชน์มาก แต่การใช้เครื่องมือบริหารจัดการโครงสร้างทั้ง 6 นี้ก็มี “ปัญหา” ที่เราจะต้องระมัดระวังให้ดี มิเช่นนั้น มันก็อาจย้อนกลับมาทำร้ายครอบครัวและธุรกิจได้ ซึ่งมีปัญหา 4 ประการที่พบได้บ่อย ได้แก่

      1. เครื่องมือเปลี่ยนไม่ทันสถานการณ์ เช่น เมื่อมีสมาชิกครอบครัวเสียชีวิตแล้วส่งผลให้โครงสร้างการถือหุ้นเปลี่ยนแปลงไป เสียงข้างมากเปลี่ยน หรือทำให้เสียงเท่ากันซึ่งอาจส่งผลให้เกิด Dead Lock ในการโหวตได้ หรือมีทรัพย์สิน เช่น ที่ดิน อสังหาริมทรัพย์ ที่ถือร่วมกันระหว่างพี่น้องทำให้การขายต้องได้รับความยินยอมจากทุกคน แต่พี่น้องอาจคิดต่างกัน รวมถึงความต้องการของพี่น้องก็มักจะเปลี่ยนแปลงไปตามกาลเวลาทำให้อาจเกิดความขัดแย้งขึ้นได้ เป็นต้น
      2. เครื่องมือสร้างเงื่อนตาย เช่น พินัยกรรมที่กำหนดไม่ให้ขายทรัพย์สินหรือหุ้นให้กับคนนอกครอบครัวแม้ในกรณีที่คนในครอบครัวเองจะตกลงกันไม่ได้ก็ตาม (ทำให้ไม่มีทางออก)หรือกรณีโครงสร้างหุ้นที่ผู้ถือหุ้นสองฝ่ายต่างถือหุ้นเท่ากัน (50% ต่อ 50%) เมื่อขัดแย้งกันก็ก่อให้เกิดเงื่อนตายทันที เพราะเสียงโหวตเท่ากัน เป็นต้น
      3. ใช้เครื่องมือแบบเน้นจับผิดและเน้นลงโทษ เช่น เขียนธรรมนูญครอบครัวที่เน้นลงโทษสมาชิกที่ฝ่าฝืนกติกา ทำให้คนในครอบครัวมีมุมมองลบต่อธรรมนูญฯ ว่าเป็นเครื่องมือในการลงโทษ การออกแบบธรรมนูญครอบครัวที่ดีจึงต้องเน้นไปที่การ‘เชื้อเชิญ’ ให้คนปฏิบัติตามกติกาโดยใช้เครื่องจูงใจต่างๆ (Incentives) มากกว่า เช่น การให้สวัสดิการ ให้ผลตอบแทน หรือแม้แต่การให้คำชื่นชมเมื่อปฏิบัติตามกติกาที่เขียนไว้ในธรรมนูญครอบครัว เป็นต้น
      4. เครื่องมือขัดแย้งกับวัฒนธรรมครอบครัว เช่น ครอบครัวที่ให้ความสำคัญกับลูกชายมากกว่าลูกสาว (เช่น วัฒนธรรมคนจีนในอดีต) จะมีปัญหาเมื่อกำหนดกติกาครอบครัวที่ทุกคนมีเสียงเท่ากันไม่ว่าชายหรือหญิง เป็นต้น

สรุปข้อคิด

      • “ความเปลี่ยนแปลง” เป็นธรรมชาติของธุรกิจครอบครัวที่เราไม่สามารถหลีกเลี่ยงได้ และมันจะส่งผลต่อสมดุลของอำนาจ ผลประโยชน์ และความสัมพันธ์ในครอบครัว
      • มีเครื่องมืออยู่อย่างน้อย 6 เครื่องมือ ที่จะช่วยให้ครอบครัวสามารถปรับสมดุลที่เสียไปให้กลับคืนมา ได้แก่ ธรรมนูญครอบครัวสัญญาผู้ถือหุ้นข้อบังคับบริษัทโครงสร้างโฮลดิ้งนิติบุคคลเพื่อจัดการกงสีและพินัยกรรม ซึ่งธุรกิจครอบครัวสามารถเลือกใช้ได้ตามความเหมาะสมของตน
      • แต่การใช้เครื่องมือทั้ง 6 ก็มีจุดที่ต้องระมัดระวัง ไม่ให้เครื่องมือเหล่านั้นย้อนกลับมาทำร้ายครอบครัว

แหล่งที่มา

หนังสือ การเงินธนาคาร ปี 2561 ฉบับที่ 433
อ่านต่อ